Η μακροχρόνια σχέση φροντιστηρίων και εκπαίδευσης

Η φροντιστηριακή εκπαίδευση στην Ελλάδα αποδεικνύεται θεσμός με βαθιές ιστορικές ρίζες, καθώς οι πρώτες αναφορές σε «φροντιστήριο» εντοπίζονται ήδη από τον 17ο αιώνα. Από τότε έως σήμερα, ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει ποικίλες μορφές εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και τάξεων.

Σύμφωνα με το νέο βιβλίο του ΚΑΝΕΠ/ΕΕ με τίτλο «Η Οργανωμένη Φροντιστηριακή Εκπαίδευση στη Σύγχρονη Ελλάδα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα, παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της τριετούς έρευνας του φορέα για τη φροντιστηριακή εκπαίδευση, καθώς και η ιστορική ανάλυση της εξέλιξης του θεσμού.

Όπως ανέφερε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Χρήστος Γούλας, Γενικός Διευθυντής του ΙΝΕ και του ΚΑΝΕΠ της ΕΕ, «η ιστορικότητα του φαινομένου δείχνει ότι τα φροντιστήρια δεν αποτελούν μια πρόσφατη εκπαιδευτική εκτροπή, αλλά έναν θεσμό που συνυφαίνεται με τη μακρά διάρκεια της ελληνικής εκπαίδευσης».

Από τα φροντιστήρια του 17ου αιώνα έως τα ακαδημαϊκά του Πανεπιστημίου Αθηνών

Η έρευνα επισημαίνει ότι ο όρος «φροντιστήριο» χρησιμοποιήθηκε ήδη από τον 17ο αιώνα για να περιγράψει ελληνικά σχολεία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή, τα Φροντιστήρια Αργυρουπόλεως και Κερασούντας και το Φροντιστήριο Τραπεζούντας.

Κατά τον 19ο αιώνα, ο όρος συνδέθηκε με την ανώτατη εκπαίδευση και το Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου τα «Φροντιστήρια» εξυπηρετούσαν την προαγωγή της επιστήμης και τη μόρφωση των φοιτητών. Η πρώτη προπαρασκευαστική φροντιστηριακή τάξη θεσμοθετήθηκε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, σηματοδοτώντας την απαρχή της οργανωμένης προετοιμασίας για την εισαγωγή στην ανώτατη εκπαίδευση.

Νομοθετικές ρυθμίσεις και μεταπολεμική ανάπτυξη

Κατά τον Μεσοπόλεμο, η ελληνική Πολιτεία προχώρησε σε νομοθέτηση για τη λειτουργία των φροντιστηρίων, καθώς η φροντιστηριακή διδασκαλία είχε πλέον επεκταθεί σημαντικά. Το 1937, επί κυβέρνησης Μεταξά, επιχειρήθηκε για πρώτη φορά ο ορισμός και η ρύθμιση του θεσμού, με αποκορύφωμα τον Αναγκαστικό Νόμο του 1940.

Μεταπολεμικά, κατά τη δεκαετία του 1950, η αυξημένη δυσκολία των εξετάσεων και η αναντιστοιχία της ύλης οδήγησαν σε εκρηκτική ζήτηση φροντιστηριακών μαθημάτων. Η μεταρρύθμιση του 1964, που καθιέρωσε τη δημόσια δωρεάν παιδεία, ενίσχυσε περαιτέρω τη φοίτηση στα φροντιστήρια, φαινόμενο που συνεχίστηκε και την περίοδο της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών.

Μετά τη Μεταπολίτευση, το άρθρο 16 του Συντάγματος του 1975 κατοχύρωσε τη δημόσια δωρεάν παιδεία, ωστόσο η φροντιστηριακή εκπαίδευση διατήρησε τη δυναμική της, συνδεόμενη άμεσα με τον οικογενειακό οικονομικό προγραμματισμό.

Η φροντιστηριακή εκπαίδευση σήμερα

Τα στοιχεία της έρευνας του ΚΑΝΕΠ/ΕΕ δείχνουν ότι η φροντιστηριακή εκπαίδευση παραμένει στενά συνδεδεμένη με τις Πανελλαδικές Εξετάσεις και αποτελεί σημαντική οικονομική δαπάνη για τα νοικοκυριά. Το 2023, οι συνολικές δαπάνες ανήλθαν σε 614 εκατ. ευρώ, καταγράφοντας αύξηση 35,7% από το 2021. Το 94,6% των δαπανών αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Αν και μόνο το 4,2% των δαπανών αφορά την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, το ποσό αυτό τετραπλασιάστηκε μέσα σε μία δεκαετία, φθάνοντας τα 26,1 εκατ. ευρώ το 2023. Η μέση μηνιαία δαπάνη ανά οικογένεια ανέρχεται σε 180 ευρώ, με έντονες ανισότητες: το φτωχότερο 25% δαπανά κάτω από 70 ευρώ, ενώ το πλουσιότερο 25% πάνω από 250 ευρώ.

Τα νοικοκυριά με εισόδημα έως 750 ευρώ διαθέτουν για φροντιστήρια το 24,1% του ετήσιου εισοδήματός τους, έναντι μόλις 3,3% στα υψηλότερα εισοδήματα. Παράλληλα, το 50% των γονέων θεωρεί ότι τα φροντιστήρια επιβαρύνουν οικονομικά την οικογένεια, ενώ σχεδόν οι μισοί πιστεύουν ότι χωρίς αυτά τα παιδιά τους δεν θα είχαν επιτύχει στις Πανελλαδικές.

Το διακύβευμα: Ενίσχυση του δημόσιου σχολείου

Ο κ. Γούλας υπογράμμισε ότι «τα φροντιστήρια στην Ελλάδα έχουν πάψει εδώ και δεκαετίες να αποτελούν απλό συμπλήρωμα της τυπικής σχολικής φοίτησης και βρίσκονται ενσωματωμένα πλήρως στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η εκπαιδευτική διαδρομή χιλιάδων οικογενειών».

Όπως σημείωσε, πρόκειται για «σταθερή και σχεδόν ανελαστική δαπάνη» που επιβαρύνει περισσότερο τα χαμηλότερα εισοδήματα, εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Το ζητούμενο, κατέληξε, είναι η ενίσχυση του δημόσιου σχολείου ώστε «να στηρίζει ουσιαστικά, αποτελεσματικά και ισότιμα όλους τους μαθητές» και να λειτουργεί ως μηχανισμός θετικής κοινωνικής κινητικότητας.