Ολοκληρώθηκε πρόσφατα στο Εργαστήριο Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας (ΕΒΕΟ) του ΕΜΠ, το ερευνητικό έργο INNO‑STARTER, με χρηματοδότηση από το ΕΛΙΔΕΚ και επιστημονικό υπεύθυνο τον υπογράφοντα.
Το έργο φιλοδοξούσε να εντοπίσει και να ενισχύσει τους καθοριστικούς παράγοντες της υψηλής ποιότητας επιχειρηματικότητας αρχικών σταδίων στην Ελλάδα, με ιδιαίτερη έμφαση στην καινοτομία, την εξωστρέφεια και το αναπτυξιακό δυναμικό που αυτές παρουσιάζουν.
Το έργο περιλάμβανε εμπειρική ανάλυση με έρευνες πεδίου και case studies, πλήθος αναλύσεων, αλλά και μια κριτική επισκόπηση των πολιτικών για την καινοτόμο επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα.
Η έρευνά μας ανέδειξε δύο τύπους νεοφυών επιχειρήσεων:
- αυτών που βασίζουν το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα στην αξιοποίηση ψηφιακών τεχνολογιών για την ανάπτυξη καινοτόμων επιχειρηματικών μοντέλων (tech-enabled) και
- αυτών που αναπτύσσουν καινοτομίες που σχετίζονται με υπερπροηγμένες τεχνολογίες και βασίζονται στην επιστημονική ανακάλυψη (deep tech).
Καινοτόμος επιχειρηματικότητα με μακροπρόθεσμο σχέδιο και συνέπεια
Στο σύντομο αυτό σημείωμα διατυπώνονται κάποιες από τις προτάσεις πολιτικής για την ενίσχυση της καινοτόμου επιχειρηματικότητας στη χώρα και οι οποίες βασίζονται στην ανασκόπηση των πολιτικών που έχουν εφαρμοστεί έως τώρα αλλά και στα γενικότερα ερευνητικά αποτελέσματα του έργου.
Δεν είναι καινοφανείς, δεν είναι πρωτάκουστες. Αλλά προκύπτουν μέσα από την εμπειρική έρευνα και τεκμηριώνονται από πηγές που αναλύσαμε και αναλυτικές συζητήσεις που έγινα με μέλη και φορείς του σχετικού οικοσυστήματος.
Η ανάγκη για έναν ολιστικό στρατηγικό σχεδιασμό για τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη της χώρας που ενσωματώνει τη νεοφυή επιχειρηματικότητα ως αναπτυξιακό πυλώνα έχει επισημανθεί από πολλούς.
Ο πυλώνας αυτός θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από σαφή στρατηγική στόχευση και σχέδιο δράσης για την υλοποίησή του με ορίζοντα 5ετίας ή/και 10ετίας.
Δυστυχώς για τις νεοφυείς επιχειρήσεις, τους policy makers αλλά και τους venture capitalists, η ανάπτυξη τους και η πιθανή μεγέθυνσή τους παίρνει χρόνο και δεν ολοκληρώνεται σε έναν εκλογικό κύκλο ή σε ένα ορίζοντα τρίχρονου “exit”. Οπότε οι χρονικές προσδοκίες πρέπει να είναι ορθολογικές .
Εξάλλου είναι και άλλες επιμέρους πολιτικές (ΕΤΑΚ και βιομηχανική πολιτική, πολιτική για την επιχειρηματικότητα, εκπαιδευτική πολιτική, πολιτική ανταγωνισμού, πολιτική για την αγορά εργασίας κ.ά.) πρέπει να ευθυγραμμίζονται ώστε να διευκολύνεται η υλοποίηση του συνολικού σχεδιασμού.
Πολλές φορές, αποφάσεις σε ένα πεδίο αντιβαίνουν τη στρατηγική στόχευση άλλων προσανατολισμών σε άλλα πεδία και ακυρώνουν το όποιο θετικό αποτέλεσμα. Για αυτό και το ολιστικό.
Στρατηγική στόχευση για νεοφυείς επιχειρήσεις με βάθος χρόνου
Επίσης, είναι σημαντικό αυτός ο στρατηγικός σχεδιασμός να μην έχει απλώς τη λογική της ενεργοποίησης ευρωπαϊκών κονδυλίων, αλλά της αξιοποίησης ευρωπαϊκών κονδυλίων για την επίτευξη εθνικών αναπτυξιακών στόχων στο πλαίσιο μια στρατηγικής ατζέντας.
Και βεβαίως να πραγματοποιείται συστηματική αποτίμηση και αξιολόγηση του αντίκτυπου των επιμέρους μέτρων πολιτικής τόσο από τους ίδιους τους φορείς που σχεδιάζουν και υλοποιούν τις σχετικές δράσεις όσο και από ανεξάρτητες οντότητες (ερευνητικές ομάδες κ.λπ.).
Κάποια μηνύματα ακόμα που φαίνεται να απαιτούνται για να ωριμάσουμε λίγο περισσότερο το οικοσύστημα:
- Βελτίωση υπηρεσιών που παρέχονται από τις δομές και μηχανισμούς υποστήριξης νεοφυών εγχειρημάτων (θερμοκοιτίδες, επιταχυντές, venture studios, διαγωνισμοί καινοτομίας κ.ά.)
- Χρηματοδότηση δομών για αξιοποίηση μεντόρων με γνώση της αγοράς και της τεχνολογίας ανά περίπτωση.
- Aλλαγή φιλοσοφίας τους ώστε να προετοιμάζουν τα εγχειρήματα για τις πραγματικές προκλήσεις της αγοράς και όχι μόνο για τα πρώτα βήματα και τη λήψη επιδοτήσεων.
- Μεγαλύτερη διάχυση της πρακτικής των venture studios μέσω κατάλληλων μοντέλων χρηματοδότησης.
- Διοργάνωση forum και εκδηλώσεων μάθησης (peer-to-peer learning).
- Ενθάρρυνση των μεγάλων επιχειρήσεων και δημόσιων φορέων που οργανώνουν διαγωνισμούς καινοτομίας να επιδιώξουν την πιλοτική δοκιμή και αξιοποίηση των πιο υποσχόμενων ιδεών.
- Ενίσχυση των επενδύσεων στο μετοχικό κεφάλαιο νεοφυών και αναπτυσσόμενων επιχειρήσεων (business angels, venture capital & private equity)
- Αξιολόγηση απόδοσης φορολογικών κινήτρων που έχουν ήδη θεσπιστεί για business angels και την απόκτηση μετοχών από εργαζόμενους (stock options).
- Ενίσχυση αγοράς VCs, με έμφαση σε αυτά που στοχεύουν στην ανάπτυξη (scale-up) επιχειρήσεων υψηλής τεχνολογικής έντασης, επιπέδου καινοτομίας, παραγωγικού χαρακτήρα και υψηλού ρίσκου και αναπτυξιακής δυναμικής (growth potential).
- Κίνητρα για επενδύσεις θεσμικών φορέων (συνταξιοδοτικά ταμεία κ.ά.) σε VCs (π.χ. grants για διαμοιρασμό ρίσκου).
- Υποστήριξη δραστηριότητας Ε&Α
- Στοχευμένα μέτρα για νεοφυείς και αναπτυσσόμενες επιχειρήσεις: Μεγαλύτερη έμφαση σε επιχορηγήσεις από φορολογικά κίνητρα (πιο ευνοϊκό εργαλείο σε όρους ρευστότητας), αλλά και κατάργηση προκαταβολής φόρου.
- Χρήση οροσήμων (milestones) στις εκταμιεύσεις των επιχορηγήσεων για την απρόσκοπτη υλοποίηση των έργων Ε&Α.
- Δημιουργία κόμβων (hubs) που θα προσφέρουν σημαντικές υποδομές για συνεργατική Ε&Α – μεταξύ επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων – με σκοπό την ανάπτυξη κρίσιμης μάζας επιχειρήσεων (clusters) σε τομείς υπερπροηγμένων τεχνολογιών. Παράδειγμα αποτελεί ο κόμβος Φάρος στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης. Άλλοι τομείς που ενδείκνυται για τη δημιουργία τέτοιων υποδομών στην Ελλάδα είναι η ρομποτική και οι βιοεπιστήμες.
- Ενίσχυση θεσμών μεταφοράς τεχνολογίας και ακαδημαϊκής επιχειρηματικότητας
- Διαμόρφωση σχεδίου δράσης για την υλοποίησή της και αποσαφήνιση του κανονιστικού πλαισίου για την εμπορική αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων σε κάθε ακαδημαϊκό-ερευνητικό φορέα.
- Ενίσχυση των Γραφείων Μεταφοράς Τεχνολογίας με περισσότερα στελέχη.
- Παροχή κινήτρων στο ακαδημαϊκό-ερευνητικό προσωπικό για την ίδρυση spin-offs, συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.
- Προώθηση της διεθνοποίησης των καινοτόμων εγχειρημάτων που θα συμβάλλει σημαντικά στην προσέλκυση επενδυτών από το εξωτερικό και στην κλιμάκωσή τους, ιδιαίτερα των deep tech εγχειρημάτων.
- Δημιουργία σταθερών θεσμών και μηχανισμών υποστήριξης δράσεων διεθνοποίησης.
- Υποστήριξη, συντονισμός και συνέργειες μεταξύ των bottom-up πρωτοβουλιών που έχουν δημιουργηθεί έως τώρα (Hellenic Innovation Network, Innovative Greeks κ.λπ.) για την αξιοποίηση των Ελλήνων της διασποράς με επιχειρηματική, ερευνητική και επενδυτική δραστηριότητα σε διεθνή οικοσυστήματα καινοτομίας.
- Βελτίωση της ζήτησης για καινοτόμες λύσεις από την εγχώρια αγορά (δημόσιο και ιδιωτικός τομέας) μέσω και έργων πιλοτικής εφαρμογής τέτοιων λύσεων (early adopters)
- Χρηματοδότηση της υλοποίησης τέτοιων δράσεων από δημόσιους οργανισμούς. Το ΕΛΚΑΚ αποτελεί ένα καλό παράδειγμα που μπορεί να μεταφερθεί και σε άλλους τομείς (π.χ. συγκοινωνίες, ενέργεια).
- Αλλαγή θεσμικού πλαισίου των δημόσιων προμηθειών ώστε να καταστούν δυνατές τέτοιες παρεμβάσεις και να περιοριστούν τα εμπόδια συμμετοχής των νεοφυών (start-ups) και αναπτυσσόμενων επιχειρήσεων (scale-ups) σε αυτές (π.χ. λόγω υπερβολικής εξειδίκευσης των προσκλήσεων ή δυσανάλογων οικονομικών απαιτήσεων).
- Παροχή κινήτρων σε μεγάλες επιχειρήσεις για χρηματοδότηση τέτοιων έργων (με χαμηλό σε πρώτη φάση σχετικό προϋπολογισμό ύψους 20-30 χιλ. ευρώ.
- Υποστήριξη των νεοφυών επιχειρήσεων για την αξιοποίηση των ευρωπαϊκών προγραμμάτων έρευνας:
- Στοχευμένα μέτρα (π.χ. παροχή κουπονιών κάποιων χιλιάδων ευρώ) για την ενθάρρυνση της υποβολής προτάσεων σε Προγράμματα όπως το EIC Accelerator (στο οποίο η χώρα έχει πολύ χαμηλή συμμετοχή), το EIC STEP Scale-Up, Eurostars – European Partnership on Innovative SMEs, αλλά και γενικότερα σε προγράμματα του Horizon Europe που χρηματοδοτούν συνεργατικά ερευνητικά έργα.
- Ενδυνάμωση των ψηφιακών και πράσινων ικανοτήτων μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων ανά κατηγορία επιχειρήσεων:
- Deep tech επιχειρήσεις (π.χ. ανάγκη για εξειδικευμένο λογισμικό)
- Tech-enabled επιχειρήσεις (π.χ. οικοδόμηση ικανοτήτων ψηφιακού μάρκετινγκ)
- Βελτίωση πλαισίου προστασίας της διανοητικής ιδιοκτησίας:
- Αποσαφήνιση του θεσμικού πλαισίου των δημόσιων προμηθειών ως προς τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.
- Περαιτέρω ενίσχυση φορολογικών κινήτρων για την κατοχύρωση πατεντών.
- Ταχεία υλοποίηση του ειδικού ταμείου για τις πατέντες (Patent Fund) που έχει εξαγγελθεί με σκοπό τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων για την κάλυψη του κόστους κατοχύρωσης/απόκτησης διεθνώς αναγνωρισμένης πατέντας καθώς και της ανάπτυξης ενός ελάχιστα βιώσιμου προϊόντος βάσει αυτής της πατέντας.
- Ενοποίηση του εθνικού συστήματος διανοητικής ιδιοκτησίας με υπαγωγή των θεσμικών φορέων διανοητικής ιδιοκτησίας (ΟΒΙ, ΟΠΙ, κ.λπ.) σε έναν φορέα.
- Επικύρωση του Unitary Patent System και του Unified Patent Court Agreement.
- Καλλιέργεια επιχειρηματικών δεξιοτήτων από το ανθρώπινο δυναμικό της χώρας:
- Ενίσχυση δραστηριοτήτων ανάπτυξης επιχειρηματικών δεξιοτήτων στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση
- Εστίαση στις δεξιότητες STEM και την επιχειρηματική κατάρτιση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση μέσω και σεμιναρίων από έμπειρους επιχειρηματίες.
- Προώθηση σχετικών δράσεων δια βίου μάθησης (lifelong learning) και εξειδικευμένων – ευέλικτων προγραμμάτων μεταπτυχιακών σπουδών.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι γενικά υπάρχει πρόοδος όσον αφορά τις πολιτικές υποστήριξης της καινοτόμου επιχειρηματικότητας εντάσεως γνώσης, οι οποίες έχουν συμβάλει στην ανάπτυξη ενός εθνικού οικοσυστήματος νεοφυών επιχειρήσεων.
Δεν είμαστε εκεί που είμασταν πριν 10-15 χρόνια. Αλλά απαιτείται πλέον μια στρατηγική στόχευση των παρεμβάσεων με συγκεκριμένες κατευθύνσεις, ακόμα και αν δεν ικανοποιούν όλους.
Δεν υπάρχουν αυτόματοι πιλότοι, ούτε νομοτελειακές βεβαιότητες. Επειδή ίσως το όφελος για την οικονομία σε αυτά τα ζητήματα διαχέεται σε βάθος χρόνου, δεν είναι πάντα μια ελκυστική πολιτικά κουβέντα.
Αλλά δεν είναι και μια ελιτίστικη κουβέντα που «δεν αφορά τον κόσμο». Όσοι και όσες μπορούν εκ της θέσεως τους, ας κάνουν μια προσπάθεια ακόμα.
*Άγγελος Τσακανίκας, Καθηγητής ΕΜΠ, Διευθυντής ΕΒΕΟ ΕΜΠ.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
