Πίσω από τις κιτρινισμένες σελίδες ενός σχολικού καταλόγου του 1938-1939, αναδύονται ονόματα, ηλικίες και θρησκεύματα, μα κυρίως οι ιστορίες παιδιών της Θεσσαλονίκης που δεν πρόλαβαν να μεγαλώσουν. Το ανεκτίμητο αυτό προπολεμικό μαθητολόγιο του Γαλλικού Σχολείου («Λυσέ»), βουβός μάρτυρας μιας χαμένης γενιάς στα ναζιστικά στρατόπεδα, επέστρεψε συμβολικά στον τόπο του.
Σε μια τελετή με έντονη φόρτιση στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, οι μαθητές Βιτάλ Μπενβενίστε, Σαμ Κοέν, Λεών Γιακοέλ, Ντορίν Αρδίττη, καθώς και δεκάδες άλλοι Εβραίοι συμμαθητές τους, "φώναξαν παρών" μέσα από τη χειρονομία ισχυρού συμβολισμού. Ο Πρέσβης της Γαλλίας στην Ελλάδα, Νικόλαος Κασσιανίδης, συνοδευόμενος από τη Γενική Πρόξενο και Διευθύντρια του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης, Σεσίλ Βαλκ, παρέδωσε το ιστορικό τεκμήριο στον πρόεδρο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης (Ι), Δαυίδ Σαλτιέλ.
Με τη δέσμευση δεκαετούς δανεισμού από τη Γαλλική Λαϊκή Αποστολή, ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο ιστορικής έρευνας και μνήμης, με το έγγραφο να φιλοξενείται στο υπό δημιουργία Μουσείο Ολοκαυτώματος Ελλάδος. Όπως ανέφερε ο κ. Σαλτιέλ, η κατασκευή του προχωρά με ταχείς ρυθμούς και αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός ενός έως ενάμιση έτους.
Ο Πρέσβης της Γαλλίας εξέφρασε τη συγκίνησή του για τους άρρηκτους ιστορικούς δεσμούς του Γαλλικού Σχολείου Θεσσαλονίκης με την εβραϊκή κοινότητα. Τόνισε ότι από τις αρχές του 20ού αιώνα, πολλά εβραϊκά παιδιά φοίτησαν στο «Λυσέ», γεγονός που υπογραμμίζει τη στενή σχέση της κοινότητας με τη Γαλλία και τον πολιτισμό της.
Σχετικά με το μαθητολόγιο των ετών 1938-1939, ο Πρέσβης επισήμανε πως καταγράφει αναλυτικά τους μαθητές της περιόδου, συμπεριλαμβάνοντας και τη θρησκευτική τους ταυτότητα.
Το έγγραφο αποτελεί πολύτιμη και αδιάψευστη μαρτυρία της παρουσίας των μαθητών λίγο πριν τη ναζιστική εισβολή. Η συντριπτική πλειοψηφία των Εβραίων μαθητών του σχολείου συνελήφθη, απελάθηκε και δολοφονήθηκε, ακολουθώντας τη μοίρα του 96% του εβραϊκού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης που εξοντώθηκε στο Ολοκαύτωμα.
«Μέσα από αυτή την πρωτοβουλία, επιθυμούμε πάνω απ' όλα να αποτίσουμε φόρο τιμής στη μνήμη αυτών των εβραίων μαθητών που απομακρύνθηκαν από το σχολείο μας, απελάθηκαν και δολοφονήθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου», δήλωσε ο κ. Κασσιανίδης, δίνοντας έμφαση στη σημασία της ιστορικής έρευνας γύρω από το τεκμήριο.
Ο Πρέσβης υπογράμμισε ότι «αυτό το έγγραφο, πέρα από την ιστορική του αξία, μας υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε όνομα που αναγράφεται κρύβεται μια ζωή, μια οικογένεια, μια ιστορία και ένα μέλλον που δεν ήρθε ποτέ».
Λαμβάνοντας το μαθητολόγιο, ο πρόεδρος της Ι, Δαυίδ Σαλτιέλ, ευχαρίστησε τον Γάλλο Πρέσβη και εστίασε στην ανθρώπινη διάσταση των καταγραφών. «Πίσω από κάθε όνομα στις σελίδες αυτού του τεκμηρίου, υπάρχει ένα παιδί που χάθηκε πρόωρα λόγω του αντισημιτισμού. Ψυχές που δεν είδαν ποτέ τα όνειρά τους να πραγματοποιούνται», ανέφερε. Υπενθύμισε τους αριθμούς της εποχής: το 1943 στη Θεσσαλονίκη φοιτούσαν περίπου 7.500 Εβραίοι μαθητές, ενώ το 1945 είχαν απομείνει μόλις 58.
Η επιστροφή αυτών των ονομάτων στον τόπο απ' όπου ξεκίνησαν τα τρένα για το Άουσβιτς, όπου ανεγείρεται το Μουσείο Ολοκαυτώματος, δίνει ξανά στα παιδιά αυτά "όνομα και πρόσωπο", καθιστώντας τη μνήμη απτή. Ο κ. Σαλτιέλ εξήρε τη διαχρονική συνέπεια της Γαλλίας στη διαφύλαξη της ιστορικής αλήθειας, υπενθυμίζοντας τη διαδρομή που ξεκίνησε το 2003 με την αναθηματική πλάκα στο «Λυσέ» και κορυφώνεται με τη σημερινή παραχώρηση.
Τόνισε πως «αυτή η συνέπεια έχει ιδιαίτερη αξία σήμερα, που η γνώση για το Ολοκαύτωμα υποχωρεί και η διαστρέβλωση κερδίζει έδαφος. Ας μην ξεχνάμε ότι όπου η μνήμη αδυνατίζει, ανοίγει ο δρόμος για τη μισαλλοδοξία», επισημαίνοντας το οικουμενικό καθήκον για ενεργή μάχη ενάντια στη λήθη και την παραχάραξη της Ιστορίας.
Ο κ. Σαλτιέλ ζήτησε και τη συνδρομή του Πρέσβη της Γαλλίας στη δημιουργία αίθουσας στο υπό ανέγερση Μουσείο Ολοκαυτώματος για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης που μετανάστευσαν στη Γαλλία πριν τον πόλεμο, ώστε να αναζητηθεί η τύχη τους.
Λίγο πριν την υπογραφή του σχετικού πρωτοκόλλου δανεισμού του μαθητολογίου, ο Πρέσβης ξεναγήθηκε στο Εβραϊκό Μουσείο από την επιστημονικά υπεύθυνη Ξένια Ελευθερίου. Ο πρόεδρος της Ι προσέφερε στον κ. Κασσιανίδη το βιβλίο του Γιάννη Μέγα «Ενθύμιον από τη ζωή της Εβραϊκής Κοινότητας – Θεσσαλονίκη 1897-1917», ενώ η υψίφωνος και ερευνήτρια Μαριάντζελα Χατζησταματίου το βιβλίο της «Τα τραγούδια του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων».
Παρόντες στην εκδήλωση ήταν, μεταξύ άλλων, ο αντιπρόεδρος της Ι, Λάζαρος Σεφιχά, η Γραμματέας της Κοινότητας, Χάνα Πίντο, ο διευθυντής Βίκτωρ Ναρ, ο πρόεδρος της Επιτροπής του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Ισαάκ (Νίνο) Σαλτιέλ και άλλοι.
Έργο του Ξενή Σαχίνη και λευκές κορδέλες στη μνήμη των Εβραίων μαθητών
Ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Παιδιού και με αφορμή τα 37 χρόνια από την υιοθέτηση της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού, πραγματοποιήθηκαν στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης τα αποκαλυπτήρια του έργου του Ξενή Σαχίνη «Το Μεγάλο Ταξίδι». Το έργο είναι αφιερωμένο στη μνήμη των Εβραίων μαθητών του Γαλλικού Σχολείου που εκτοπίστηκαν και εξοντώθηκαν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το έργο τοποθετήθηκε δίπλα στην αναμνηστική πλάκα του 2003 και συμπληρώνει το σημείο ιστορικής μνήμης, τιμώντας τα παιδιά που φοίτησαν στο σχολείο και δεν επέστρεψαν. Η πρωτοβουλία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς συμπίπτει με τα 120 χρόνια από την ίδρυση του Γαλλικού Σχολείου, το 1906, στο σημείο όπου σήμερα στεγάζεται το Γαλλικό Ινστιτούτο.
Στην τελετή, ο πρόεδρος της Γαλλικής Λαϊκής Αποστολής, Κριστιάν Μασέ, αναφέρθηκε στους ιστορικούς δεσμούς του γαλλικού εκπαιδευτικού ιδρύματος με την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Υπογράμμισε πως το Λυσέ υπήρξε σημείο αναφοράς για πολλές γενιές μαθητών και πως η εκτόπιση των Εβραίων μαθητών κατά την Κατοχή αποτέλεσε βαθύ τραύμα και για τη γαλλική εκπαιδευτική κοινότητα. «Η μνήμη αυτής της τραγωδίας είναι και δική μας συλλογική μνήμη», σημείωσε, τονίζοντας την ανάγκη μεταλαμπάδευσης της ιστορικής παρακαταθήκης στις νέες γενιές.
Ο Πρέσβης της Γαλλίας τόνισε τους διαχρονικούς δεσμούς της Γαλλίας με τη Θεσσαλονίκη και την εβραϊκή κοινότητα, επισημαίνοντας πως η σχέση αυτή είναι ζωντανή και συνεχίζεται μέσα από τις ανθρώπινες σχέσεις, την πολιτιστική κληρονομιά και την εκπαιδευτική παράδοση. «Δεν θα ξεχάσουμε ποτέ και δεν θέλουμε ποτέ να επαναληφθούν αυτά τα γεγονότα», ήταν το μήνυμά του προς την εβραϊκή κοινότητα.
Ο κ. Σαλτιέλ μίλησε για τη δική του σχέση με το Γαλλικό Σχολείο, αποκαλύπτοντας ότι υπήρξε μαθητής του Λυσέ. Θυμήθηκε τα χρόνια της φοίτησής του και τον ρόλο της γαλλικής γλώσσας στην εκπαίδευση και την κοινωνική ζωή της εβραϊκής κοινότητας. Για πολλές γενιές Εβραίων της πόλης, η Γαλλία αποτέλεσε σημαντικό πνευματικό και εκπαιδευτικό προορισμό, με πολλούς νέους να συνεχίζουν τις σπουδές τους στα γαλλικά πανεπιστήμια.
Για τον Ξενή Σαχίνη, η ημέρα είχε ξεχωριστή προσωπική και καλλιτεχνική σημασία. Όπως ανέφερε, επί 50 και πλέον χρόνια ασχολείται καλλιτεχνικά με το Ολοκαύτωμα, επισημαίνοντας τη σημασία διατήρησης της μνήμης των παιδιών που χάθηκαν. Αναφέρθηκε και σε μνημείο στο Παρίσι αφιερωμένο στα παιδιά που οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα εξόντωσης.
Κλείνοντας, απηύθυνε το μήνυμα: «Όταν περνάτε έξω από ένα δημοτικό σχολείο και έχει διάλειμμα, να απολαμβάνετε τον παράδεισο των παιδιών». Ένα μήνυμα που συμπυκνώνει το νόημα της εκδήλωσης: να θυμόμαστε τα παιδιά που στερήθηκαν το δικαίωμα στη ζωή, υπερασπιζόμενοι το δικαίωμα κάθε παιδιού στη ζωή, την ελευθερία και το μέλλον.
Για αυτά τα παιδιά, έπειτα από παρότρυνση της Γαλλίδας προξένου, οι συμμετέχοντες στην εκδήλωση έδεσαν μια λευκή κορδέλα στα κλαδιά μιας ελιάς, το δέντρο της ειρήνης, όπως σημείωσε η κ. Βαλκ.