Σημαντική ενίσχυση για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας αποτελεί η επιστροφή 48 ιερά κειμήλια στη χώρα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά την αφαίρεσή τους. Σε επίσημη τελετή που πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, υπογράφηκαν τα σχετικά πρωτόκολλα για την παράδοση και παραλαβή ιστορικών αντικειμένων και ανθρωπολογικού υλικού μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του Βούλγαρου ομολόγου του Ρούμεν Ράντεφ.
Η τελετή αυτή επισφραγίζει το Μνημόνιο Κατανόησης που είχαν υπογράψει πρόσφατα οι υπουργοί Πολιτισμού των δύο χωρών, Λίνα Μενδώνη και Εφτίμ Μιλόσεφ, έπειτα από πολυετείς διαπραγματεύσεις του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού.
Τα κειμήλια είχαν αφαιρεθεί το 1917, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και μέχρι σήμερα βρίσκονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας στη Σόφια. Προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Σύμφωνα με το πρόγραμμα, τα ιερά αντικείμενα θα παραμείνουν και θα εκτίθενται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού μέχρι τις 5 Νοεμβρίου 2026. Μετά το πέρας της έκθεσης, θα επιστραφούν οριστικά στις μονές και στη μητρόπολη από όπου είχαν αφαιρεθεί.
Η συμφωνία προβλέπει ανταλλαγή, με την ελληνική πλευρά να παραδίδει στη Βουλγαρία τα λείψανα που ταυτοποιήθηκαν ως του Τσάρου Σαμουήλ (997-1014), καθώς και το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό από τις τέσσερις σαρκοφάγους της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες. Τα ευρήματα αυτά είχε ανακαλύψει το 1965 ο καθηγητής Νικόλαος Μουτσόπουλος και φυλάσσονταν τα τελευταία χρόνια στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού.
Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, με ανακοίνωσή της, εξέφρασε ιδιαίτερη ικανοποίηση και χαιρέτισε την επιστροφή των 48 κειμηλίων «ύστερα από έναν και πλέον αιώνα» και επίπονες διαπραγματεύσεις. Τόνισε πως η συμφωνία αποτελεί επιτυχία που αντανακλά τη συνεργασία Πολιτείας και Εκκλησίας στην επίτευξη εθνικών στόχων.
Επιπλέον, η Σύνοδος εξέφρασε την ελπίδα ότι το Μνημόνιο αποτελεί «μόνον η καλή αρχή» και ότι θα ακολουθήσουν περαιτέρω συμφωνίες για την επιστροφή και άλλων εκκλησιαστικών κειμηλίων από την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη.
Συγχαρητήρια απηύθυνε στους Μητροπολίτες Σερρών και Νιγρίτης Θεολόγο και Δράμας Δωρόθεο για τις προσπάθειές τους, ενώ μνημόνευσε με συγκίνηση τον μακαριστό Μητροπολίτη Δράμας Παύλο, χαρακτηρίζοντάς τον «αρχιτέκτονα και πρωτεργάτη» της προσπάθειας.
Το υπουργείο Πολιτισμού επισημαίνει ότι η σημερινή υπογραφή δεν σηματοδοτεί το τέλος της διαδικασίας. Οι δύο χώρες συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις για την ταυτοποίηση και επιστροφή και άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος που δεν περιλαμβάνονται στην παρούσα συμφωνία.