Κρητικά πρωτοχρονιάτικα κάλαντα από το μέτωπο του 1912

Ένα μοναδικό τεκμήριο της νεότερης ελληνικής ιστορίας ήρθε στο φως, αποκαλύπτοντας άγνωστα κρητικά πρωτοχρονιάτικα κάλαντα που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.

 Τα κάλαντα αυτά, γραμμένα από εθελοντή στρατιώτη του μετώπου, αντηχούσαν ανάμεσα σε σκηνές και χαρακώματα, μεταφέροντας μηνύματα ελπίδας και λευτεριάς στους Κρητικούς μαχητές.

Το πολύτιμο αυτό υλικό εντοπίστηκε στο αρχείο του Δημητρίου Τσαγκαράκη (1885–1967), εμβληματικού δασκάλου του Δημοτικού Σχολείου Θραψανού και βετεράνου των Βαλκανικών Πολέμων, του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

 Η εγγονή του, Αντωνία Ταβλά, διατηρεί σήμερα το αρχείο και ανακάλυψε δύο διαφορετικές εκδοχές των καλάντων, που παρέμεναν άγνωστες για 113 χρόνια.

Σύμφωνα με τον Γεώργιο Α. Καλογεράκη, Δρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου, τα κάλαντα αυτά καταγράφηκαν τη δεκαετία του 1920.

 Φέτος, μαθητές της Στ’ τάξης του σχολείου ζωντάνεψαν ξανά τα ιστορικά αυτά τραγούδια, ψάλλοντάς τα σε τοπικούς φορείς, αναδεικνύοντας τη σημασία της παράδοσης και της ιστορικής μνήμης.

Το ιστορικό πλαίσιο τοποθετείται στον Σεπτέμβριο του 1912, όταν η Ελλάδα κήρυξε επιστράτευση για τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο.

 Παρά τις απαγορεύσεις των Εγγυητριών Δυνάμεων, οι Κρητικοί στρατιώτες κατάφεραν να φτάσουν στον Πειραιά και να συγκροτήσουν το 1ο Ανεξάρτητο Σύνταγμα Κρητών, το οποίο διακρίθηκε στην απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, πληρώνοντας όμως βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες απώλειες.

Τα κάλαντα αυτά αποτελούν όχι μόνο λαογραφικό τεκμήριο, αλλά και ζωντανή μαρτυρία της δύναμης της παράδοσης και της πίστης, ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές του πολέμου. 

Όπως σημειώνει ο κ. Καλογεράκης, αποτελούν λόγο παρηγοριάς, τιμής και ελπίδας για τη λευτεριά, συνοδεύοντας τους Κρητικούς στρατιώτες στο μέτωπο.

Οι δύο παραλλαγές των κρητικών καλάντων της Πρωτοχρονιάς

Ακολουθούν οι δύο παραλλαγές των καλάντων, όπως διασώθηκαν στο αρχείο του Δημητρίου Τσαγκαράκη:

Άγιος Βασίλης έρχεται από τα νέα μέρη,
που λευτερώθηκ’ η Ελλάς με του Θεού το χέρι.
Κι αντί εικόνα και χαρτί που βάσταν’ άλλους χρόνους,
τώρα κρατεί τση λευτεριάς χρυσούς ανθούς και κλώνους.

Και στο δεξί χέρι κρατεί Ελληνική σημαία,
Αη Βασίλη κάθισε να μας ε πεις τα νέα.
Στον τόπο όπου γύρισα κι όπου κι αν πήγα είδα,
είχ’ η σκλαβιά τη λευτεριά δεμένη μ’ αλυσίδα.

Είδα σκαμμένα χώματα και με μικρά πετράδια,
μαύρους και φτωχικούς σταυρούς απάνω είχαν στημένα,
κι ονόματα παλικαριών απάνω είχαν γραμμένα.

Κι άκουσε μέσα από τη γη χρυσέ μου Αη Βασίλη,
αν ερωτήσουν ποιοι ’μαστε οι χριστιανοί και φίλοι.
Που πέσαμε στον πόλεμο είμαστ’ εδώ θαμμένα,
να σώσωμε τ’ αδέρφια μας που ήταν σκλαβωμένα.

Μα δεν παραπονούμαστε σε κείνους όπου ζούνε,
μόνο τα ορφανά παιδιά πέστε μη λησμονούνε.
Γιατί ’ναι κρίμα κι άδικο τέτοιες άγιες ημέρες,
για να πεινούν τα ορφανά οι χήρες κι οι μητέρες.

Του χρόνου να ξανάρθομε μ’ υγεία να σας βρούμε,
στο σπίτι σας χαρούμενοι πάλι να τραγουδούμε.

Η διατήρηση και ανάδειξη τέτοιων ιστορικών ευρημάτων συμβάλλει στην ενίσχυση της συλλογικής μνήμης και της πολιτιστικής ταυτότητας, προσφέροντας πολύτιμα διδάγματα για το παρόν και το μέλλον.