ΓΔ: 860.06 1.04% Τζίρος: 80.46 εκ. € Τελ. ενημέρωση: 17:20:00 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΓΟΡΑΣ
Φώτο: Shutterstock

Πώς μετατράπηκε η Gazprom σε όπλο της Ρωσίας εναντίον της Ευρώπης

Το έδαφος για την εισβολή στην Ουκρανία προλείανε ο γίγαντας του φυσικού αερίου μέσω της μειωμένης παροχής στην Ευρώπη που ανέβασε στα ύψη τις τιμές.

Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε ο ρωσικός κολοσσός φυσικού αερίου, Gazprom στην προετοιμασία της Μόσχας να εισβάλει στην Ουκρανία.

Όπως υποστηρίζει σε άρθρο του ο Άλαν Ρίλεϊ, στέλεχος του Atlantic Council Global Energy Center,  οι κινήσεις της Gazprom κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών, από το 2021 έως και τη ρωσική εισβολή δεν ήταν διόλου τυχαίες, ούτε προσαρμοσμένες στις συνθήκες της αγοράς, αλλά είχαν ως βασικό στόχο να αποδυναμώσουν την ενεργειακή αγορά της Ευρώπης και ως εκ τούτου και τη δύναμή της να αντιπαρατεθεί στη Μόσχα. 

Έως ένα βαθμό η Gazprom πέτυχε τον στόχο της, καθώς μείωσε τις προμήθειες προς την Ευρώπη σε ανύποπτο χρόνο και έτσι οδήγησε την τιμή του αερίου σε δυσθεώρητα επίπεδα, άνω τον 1.000 δολαρίων ανά χίλια κυβικά μέτρα κατά τη χειμερινή περίοδο. Η Gazprom απέφυγε να καλύψει πλήρως τα ευρωπαϊκά αποθέματα. Βέβαια στην αύξηση των τιμών διαδραμάτισε ρόλο και η Κίνα, καθώς μετά την άρση του lockdown την άνοιξη του 2021 σημειώθηκε μεγάλη αύξηση της ζήτησης. Ωστόσο, οι ενέργειες της Gazprom μετέτρεψαν αυτό που θα ήταν ένας δύσκολος χειμώνας σε μια μεγάλη ευρωπαϊκή ενεργειακή κρίση.

Είναι πλέον σαφές ότι αυτή η προσπάθεια δεν απέτρεψε τελικά την Ευρωπαϊκή Ένωση από το να στηρίξει την Ουκρανία. Ωστόσο, οι υψηλές τιμές του φυσικού αερίου και τα χαμηλά επίπεδα αποθεμάτων εξακολουθούν να αποτρέπουν τους πολιτικούς σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ, ιδίως στη Γερμανία και την Αυστρία, από το να εκφράσουν πλήρη υποστήριξη στην Ουκρανία.

Σε αυτό τον βαθμό, η επιχείρηση της Gazprom ήταν επιτυχής. Η Gazprom μπόρεσε μέχρι στιγμής να αποφύγει τον έλεγχο όσον αφορά την υποστήριξή της στη στρατιωτική επιχείρηση της Ρωσίας, εν μέρει επειδή ξεκίνησε τις επιχειρήσεις αποδυνάμωσης πολύ πριν από την πραγματική εισβολή που πραγματοποιήθηκε στις 24 Φεβρουαρίου και εν μέρει επειδή οι αποφάσεις που έλαβε η Gazprom έμοιαζαν εκ πρώτης όψεως με συνηθισμένες εμπορικές αποφάσεις.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 15 ετών, καθώς η απελευθέρωση της αγοράς του φυσικού αερίου άρχισε να εφαρμόζεται, η Gazprom έγινε σημαντικός παίκτης στους κόμβους εμπορίας φυσικού αερίου της ΕΕ, όπως ο ολλανδικός κόμβος TTF. Μέχρι την άνοιξη του 2021, προμήθευε συνεχώς φυσικό αέριο σε κόμβους όπως ο TTF στο πλαίσιο των τακτικών εμπορικών δραστηριοτήτων της για πολύ περισσότερο από μια δεκαετία. 

Με την πάροδο του χρόνου, η τιμολόγηση με βάση τον TTF κυριάρχησε στο σύνολο του ευρωπαϊκού εμπορίου φυσικού αερίου- στην πραγματικότητα, η τιμολόγηση αυτή εφαρμόστηκε και στις μακροπρόθεσμες συμβάσεις προμήθειας της Gazprom, με αποτέλεσμα να γίνει τόσο κυρίαρχη, ώστε περίπου το 70% του φυσικού αερίου που πωλήθηκε στο πλαίσιο μακροπρόθεσμων συμβάσεων την άνοιξη του 2021 πωλήθηκε με αναφορά στην τιμολόγηση του ΤΤF και όχι σε σύνδεση με τις τιμές του πετρελαίου. Όλο αυτό το διάστημα, η Gazprom δεν αναπλήρωνε τα αποθέματα σε όλη την Ευρώπη.

Στη συνέχεια, ξαφνικά, την άνοιξη του 2021, άρχισε να αλλάζει τις πρακτικές της. Ενώ συνέχισε να προμηθεύει τους πελάτες της με μακροχρόνια συμβόλαια, άρχισε να μειώνει την προμήθειά της στην ευρωπαϊκή αγορά spot. Σε κόμβους όπως ο TTF άρχισε να προσφέρεται πολύ λιγότερο ρωσικό αέριο. Φυσικά, αυτή η συμπίεση των προμηθειών φυσικού αερίου αύξησε τις τιμές spot. Ωστόσο, επειδή οι περισσότεροι από τους μακροπρόθεσμους πελάτες της Gazprom υπάγονταν σε τιμολόγηση με βάση τις τιμές TTF, οι τιμές τους αυξήθηκαν επίσης. Με άλλα λόγια, στερώντας τις ροές φυσικού αερίου στους ευρωπαϊκούς κόμβους, η Gazprom αύξησε τις τιμές τόσο στην αγορά spot όσο και στις μακροπρόθεσμες συμφωνίες.

Αυτή η τιμολογιακή στρατηγική ενισχύθηκε με τη διακοπή της υπερδεκαετούς πρακτικής της να γεμίζει τις ευρωπαϊκές αποθήκες φυσικού αερίου. Κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού του 2021 η Gazprom περιόρισε την επαναπλήρωση των αποθηκευτικών χώρων στην ΕΕ τόσο στους δικούς της όσο και σε ανεξάρτητους ιδιοκτήτες αποθηκευτικών χώρων. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2021, οι ευρωπαϊκές αποθήκες φυσικού αερίου βρίσκονταν στο χαμηλότερο σημείο που είχε ποτέ καταγραφεί τα τελευταία πέντε χρόνια. Η Gazprom έκανε την κατάσταση ακόμη χειρότερη με το να αδειάζει τις δικές της αποθήκες στην Ευρώπη για να εκπληρώσει τα δικά της συμβόλαια αντί να εισάγει περισσότερο αέριο. 

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΙΕΑ) εκτίμησε ότι το 50% του ελλείμματος των ευρωπαϊκών αποθηκών οφειλόταν στην εξάντληση των αποθηκών που ανήκαν στη Gazprom, παρά το γεγονός ότι η Gazprom κατείχε μόνο το 10% των ευρωπαϊκών αποθηκών. Σε καμία περίπτωση οι ενέργειες της Gazprom από την άνοιξη του 2021 και στη συνέχεια μέχρι τον χειμώνα του 2021-22 δεν μπορούν να θεωρηθούν ως αποφάσεις ενός κανονικού εμπορικού προμηθευτή. Οι αποφάσεις της έχουν σίγουρα αποφέρει στη Gazprom μεγαλύτερα κέρδη βραχυπρόθεσμα. Ωστόσο, οι αποφάσεις της οδήγησαν επίσης σε σημαντική καταστροφή της ζήτησης, με ορισμένους πελάτες να στρέφονται σε άλλα καύσιμα και άλλους να κλείνουν τις επιχειρήσεις τους. 

Η Gazprom έχει τεράστιο εμπορικό κίνητρο να διατηρήσει τη φήμη της ως αξιόπιστου και σταθερού προμηθευτή φυσικού αερίου στην ευρωπαϊκή αγορά. Η φήμη αυτή, τουλάχιστον στη Δυτική Ευρώπη, κερδήθηκε με κόπο επί πενήντα χρόνια, από τότε που το πρώτο σοβιετικό αέριο εισήλθε στην Αυστρία το 1967. Στηριζόταν στην αρχή του αμοιβαίου συμφέροντος: η Ρωσία έπρεπε να πουλάει φυσικό αέριο και η Ευρώπη έπρεπε να το αγοράζει. Ωστόσο, αυτή η αξιοπιστία θυσιάστηκε από το ρωσικό κράτος και τη Gazprom πέρυσι προς το συμφέρον της νίκης σε έναν πόλεμο εναντίον της Ουκρανίας.

Τα λάθη της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Υπάρχουν μια σειρά από ερωτήματα σχετικά με το γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της δεν αντιλήφθηκαν τους ελιγμούς της Gazprom την ώρα που έλαβαν χώρα. Αυτό μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην άποψη ότι η Μόσχα είχε άλλους, πιο περιορισμένους ενεργειακούς στόχους. Για παράδειγμα, υπήρχε η άποψη, την οποία συμμερίζεται ο αρθρογράφος, ότι ο στόχος των περιορισμών στην προμήθεια ήταν να προωθηθεί ο Nord Stream 2 μέσω της ρυθμιστικής διαδικασίας της ΕΕ. 

Αυτό, ωστόσο, δεν ήταν ποτέ πιθανό να λειτουργήσει. Το δίκαιο της ΕΕ δεν μπορεί να λυγίσει σε έναν τέτοιο οικονομικό εξαναγκασμό, λόγω της ουσίας του δικαίου, της ύπαρξης ενός εντελώς ανεξάρτητου δικαστηρίου της ΕΕ με τη μορφή του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) και μιας ομάδας ισχυρών κρατικών φορέων -με επικεφαλής την Πολωνία- που ήταν πρόθυμοι και είχαν τη δυνατότητα να ασκήσουν αγωγή.

Μια εναλλακτική άποψη ήταν ότι το συνολικό σχέδιο περιορισμού της προσφοράς είχε ως κύριο στόχο να εξαναγκάσει τις περισσότερες ευρωπαϊκές εταιρείες ενέργειας να επιστρέψουν σε μακροπρόθεσμες συμβάσεις και να απομακρυνθούν από την τιμολόγηση με βάση τον κόμβο. Αυτό ήταν εύλογο, αλλά θα ήταν επίσης άστοχο, δεδομένης της συνολικής μεταμόρφωσης της ευρωπαϊκής αγοράς φυσικού αερίου σε διάστημα δύο δεκαετιών. Η Gazprom δεν μπορούσε απλώς να γυρίσει πίσω το χρόνο.

Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της δεν έλαβαν κανένα μέτρο για να μειώσουν την εξάρτηση της προμήθειάς τους από το ρωσικό φυσικό αέριο. Από την περίοδο της πρώτης ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία το 2014 -όταν οι εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου αποτελούσαν το 30% των εισαγωγών- οι εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου αυξήθηκαν σταθερά σε επίπεδο 45% των συνολικών εισαγωγών την παραμονή της εισβολής τον Φεβρουάριο του 2022 και 50% των εισαγωγών στη Γερμανία.

Υπάρχουν κατανοητοί λόγοι για αυτά τα επίπεδα τρωτότητας του εφοδιασμού. Το σταδιακό κλείσιμο του κοιτάσματος Groningen -το οποίο παρήγαγε 54 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) φυσικού αερίου μόλις το 2013- αύξησε την ευπάθεια του ευρωπαϊκού εφοδιασμού. Το ίδιο συνέβη και με τη γερμανική απόφαση του 2011 να κλείσει σταδιακά τους πυρηνικούς σταθμούς της. Επιπλέον, ενώ η απαλλαγή από τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα είναι ζωτικής σημασίας, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της ξεκίνησαν τη διαδικασία απαλλαγής από αυτές χωρίς να σκεφτούν τις επιπτώσεις στην ασφάλεια του εφοδιασμού, ιδίως με την κατάργηση του άνθρακα και τη μετέπειτα απόφαση να εισάγουν απλώς περισσότερο ρωσικό φυσικό αέριο.

Η Πολωνία και η Λιθουανία ήταν οι μοναδικές εξαιρέσεις. Οι δύο χώρες έλαβαν μια σειρά από δαπανηρά μέτρα για να διασφαλίσουν τη διαθεσιμότητα εναλλακτικών προμηθειών φυσικού αερίου. Αυτό περιελάμβανε την αναζήτηση εναλλακτικών ευρωπαϊκών προμηθευτών φυσικού αερίου από τη Νορβηγία μέσω του νεοσύστατου αγωγού της Βαλτικής (το πρώτο αέριο θα ρέει μέσω του εν λόγω αγωγού τον χειμώνα του 2022-23), τη δημιουργία τερματικών σταθμών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) και την προθυμία να υπογράψουν συμβάσεις προμήθειας με προμηθευτές LNG.

Είναι πιθανό ότι η Ευρώπη θα αναπτύξει ένα πρόγραμμα ενεργειακής ασφάλειας τριών κατευθύνσεων που θα περιλαμβάνει τη μεγαλύτερη χρήση μη ρωσικών πηγών φυσικού αερίου (συμπεριλαμβανομένου του υγροποιημένου φυσικού αερίου), την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε μεγαλύτερη κλίμακα και την ενθάρρυνση της ευρύτερης αποδοχής και υιοθέτησης της πυρηνικής ενέργειας σε όσα κράτη της ΕΕ είναι πρόθυμα να τη χρησιμοποιήσουν.

Το ευρύτερο ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας για την Ευρώπη, ωστόσο, περιστρέφεται γύρω από τον ρόλο των ρωσικών ενεργειακών εταιρειών, όπως η Gazprom. Δεδομένης της προθυμίας της να χρησιμοποιήσει τον ενεργειακό εφοδιασμό ως μέρος της στρατηγικής της πριν από την εισβολή, μεταξύ άλλων με την εξάντληση των δικών της εγκαταστάσεων αποθήκευσης για να υπονομεύσει την ευρωπαϊκή ασφάλεια εφοδιασμού, δεν θα πρέπει να υπάρχει καμία ανοχή στην Ευρώπη για τη ρωσική ιδιοκτησία ενεργειακών περιουσιακών στοιχείων. Αυτό θα περιελάμβανε την απαίτηση διάθεσης περιουσιακών στοιχείων όχι μόνο των εγκαταστάσεων αποθήκευσης, αλλά και αγωγών όπως ο Nord Stream 1, μαζί με άλλα περιουσιακά στοιχεία όπως εγκαταστάσεις διύλισης.

Η διάθεση περιουσιακών στοιχείων είναι το ευκολότερο ζήτημα. Το πιο δύσκολο ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί αφορά το ρόλο που θα διαδραματίσει το ρωσικό φυσικό αέριο στην ευρωπαϊκή αγορά μετά τον πόλεμο. Η προθυμία της Gazprom να αποτελέσει μέρος της ρωσικής κρατικής στρατηγικής κατά την προετοιμασία του πολέμου, καθώς και η προθυμία της να χειραγωγήσει την αγορά spot για να οδηγήσει τις τιμές του φυσικού αερίου προς το συμφέρον του Κρεμλίνου, χαρακτηρίζει τη Gazprom και άλλες ρωσικές ενεργειακές εταιρείες ως παράγοντες που δεν ανήκουν στην αγορά. Συνεπώς, δεν μπορεί να τους επιτραπεί να λειτουργούν ελεύθερα ως συνήθεις εμπορικές οντότητες στην ευρωπαϊκή αγορά.

Αντιθέτως, η Gazprom και άλλες ρωσικές ενεργειακές εταιρείες πρέπει να ρυθμίζονται και να φορολογούνται ώστε να διασφαλίζεται ότι δεν μπορούν να απειλήσουν τα ευρωπαϊκά συμφέροντα ασφαλείας. Αυτό θα απαιτούσε πιθανότατα από την Ευρωπαϊκή Ένωση να επιβάλει απαίτηση συλλογικής αγοράς στο ρωσικό φυσικό αέριο και να ελέγχει την τιμή, τη διαδρομή και τα ακριβή σημεία παράδοσης.

Το λάθος που έκανε το Κρεμλίνο χρησιμοποιώντας την Gazprom ως όπλο στην πολεμική του επιχείρηση είναι ότι άφησε την Gazprom «ευάλωτη» στο να ρυθμιστεί σε μεγάλο βαθμό από την ΕΕ. Στο τέλος της ημέρας, η Gazprom δεν μπορεί να πουλήσει το ευρωπαϊκό αέριο στην Κίνα. Δεν υπάρχει άλλος τόπος για τα 140 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα αερίου από αγωγούς εκτός από την ΕΕ. Επιπλέον, η Gazprom χρειάζεται τελικά να πουλήσει αυτό το αέριο τόσο για τα έσοδα του προϋπολογισμού της (σήμερα η Gazprom συνεισφέρει το 10-15% των ομοσπονδιακών φορολογικών εσόδων) όσο και για την επιδότηση του φυσικού αερίου στους Ρώσους καταναλωτές. Το Κρεμλίνο δεν θα έχει άλλη επιλογή από το να αποδεχθεί τη ρύθμιση της ΕΕ. 

Google news logo Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΙΕΘΝΗ

Ρωγμές στο ευρωπαϊκό μέτωπο για τις πληρωμές αερίου σε ρούβλια

Δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν σε κοινή γραμμή οι υπουργοί Ενέργειας, θα περιμένουν αναλυτικές κατευθύνσεις από την Κομισιόν. Προσωρινή άδεια για πληρωμές σε ρούβλια ζητούν οι Ιταλοί. Αύριο το σχέδιο για εμπάργκο πετρελαίου.
ΔΙΕΘΝΗ

Ποιες ενεργειακές εταιρείες σκέφτονται να ανοίξουν λογαριασμούς σε ρούβλια

Η ρωσική Gazprom ενημέρωσε χθες, Τετάρτη, την Πολωνία και τη Βουλγαρία ότι θα σταματήσει να τους προμηθεύει αέριο αφού δεν ανταποκρίθηκαν στο αίτημα της Μόσχας να πληρώνουν σε ρούβλια.
Scholz, Germania, Germany
ΔΙΕΘΝΗ

Εμπάργκο στο ρωσικό φυσικό αέριο συζητά τώρα ακόμη και η Γερμανία

Γερμανία και Ιταλία δέχονται να συζητήσουν τερματισμό των εισαγωγών φυσικού αερίου, μετά την αποκάλυψη θηριωδίας εναντίον αμάχων στην Ουκρανία. Περισσότερες κυρώσεις προαναγγέλλει η Φον ντερ Λάιεν.