Το Υπουργείο Ανάπτυξης έθεσε πρόσφατα σε δημόσια διαβούλευση σχέδιο για τη διαμόρφωση μιας Εθνικής Στρατηγικής για τους Ημιαγωγούς και τη Μικροηλεκτρονική, επιδιώκοντας να προσδιορίσει τον ρόλο που μπορεί να διεκδικήσει η χώρα μας στην ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας ενός κλάδου με ιδιαίτερη οικονομική και γεωπολιτική σημασία.
Θεωρούμε ότι αυτό το γεγονός συνιστά μια σημαντική εξέλιξη για την ελληνική βιομηχανική πολιτική. Η πρωτοβουλία έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι ημιαγωγοί βρίσκονται στο επίκεντρο του παγκόσμιου τεχνολογικού ανταγωνισμού.
Η τεχνητή νοημοσύνη, τα προηγμένα συστήματα επικοινωνιών, η αυτοκινητοβιομηχανία και η ενεργειακή μετάβαση αυξάνουν συνεχώς τη ζήτηση για εξειδικευμένα μικροκυκλώματα.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί, μέσω του European Chips Act και των συζητήσεων για την αναθεώρησή του, να ενισχύσει τις τεχνολογικές και παραγωγικές της δυνατότητες, περιορίζοντας την εξάρτησή της από τρίτες χώρες.
Στο περιβάλλον αυτό, η Ελλάδα καλείται να προσδιορίσει σε ποιες δραστηριότητες διαθέτει ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα, ώστε να αξιοποιήσει τη συμμετοχή της στις διεθνείς αλυσίδες αξίας, ποια είναι η υφιστάμενη παραγωγική και τεχνολογική βάση εγχωρίως, αλλά και τις δυνατότητες που προσφέρει η περαιτέρω ανάπτυξή της.
Σε αυτή ακριβώς την κατεύθυνση κινήθηκε η μελέτη του Εργαστηρίου Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας (ΕΒΕΟ) του ΕΜΠ, σε συνεργασία με την Ένωση Ελληνικών Εταιρειών Αναδυόμενων Τεχνολογιών (HETiA) και την υποστήριξη του Hellenic Chips Competence Centre (HCCC).
Η μελέτη επιδίωξε να συνδέσει την τεκμηρίωση της υφιστάμενης κατάστασης με συγκεκριμένες προτάσεις βιομηχανικής πολιτικής, αρκετές από τις οποίες φαίνεται να ενσωματώνονται στις προτεραιότητες του υπό διαβούλευση εθνικού σχεδίου. Μάλιστα, η βασική χαρτογράφηση του οικοσυστήματος αποτυπώθηκε στο σχέδιο που έχει δημοσιευτεί και τα εμπειρικά δεδομένα αξιοποιήθηκαν για την τεκμηρίωση των προτεινόμενων δημόσιων παρεμβάσεων.
Ένα μικρό, αλλά δυναμικό και εξωστρεφές οικοσύστημα
Η μελέτη μας αξιοποίησε επίσημα στατιστικά στοιχεία, χρηματοοικονομικά δεδομένα επιχειρήσεων και έρευνα πεδίου σε επιχειρήσεις της HETiA, προκειμένου να αποτυπώσει τόσο τη διάρθρωση όσο και την οικονομική συνεισφορά του ελληνικού οικοσυστήματος.
Η χαρτογράφηση αναδεικνύει ένα επιχειρηματικό οικοσύστημα με υψηλή ένταση γνώσης και έντονο διεθνή προσανατολισμό. Η έρευνα κατέγραψε 35 επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στους ημιαγωγούς και τη μικροηλεκτρονική, απασχολώντας περίπου 1.200 εξειδικευμένους εργαζομένους. Το 62% του ανθρώπινου δυναμικού διαθέτει μεταπτυχιακό τίτλο και το 19% διδακτορικό.
Συνολικά, όμως, δραστηριότητες ημιαγωγών και μικροηλεκτρονικής εκτελούν στην Ελλάδα πάνω από 100 επιχειρήσεις, οι οποίες και υποστηρίζουν σχεδόν 3.000 θέσεις εργασίας, συνυπολογίζοντας τις άμεσες, έμμεσες και προκαλούμενες επιδράσεις. Η συνολική, μάλιστα, οικονομική επίδραση του ευρύτερου οικοσυστήματος στο ΑΕΠ εκτιμάται σε πάνω από 800 εκατ. ευρώ το 2024, με ταχύτατη άνοδο εντός της τελευταίας τριετίας.
Η εξειδίκευση των επιχειρήσεων εντοπίζεται κυρίως σε δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας. Το 31% λειτουργεί ως κέντρο σχεδιασμού μικροκυκλωμάτων και το 17% ως προμηθευτής τεχνολογικής πνευματικής ιδιοκτησίας (IP). Παράλληλα, για το 78% των επιχειρήσεων τα έσοδα από επιχειρηματικούς πελάτες προέρχονται κατά κύριο λόγο από το εξωτερικό.
Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν ότι η Ελλάδα διαθέτει ήδη επιχειρήσεις με ενεργό συμμετοχή στις διεθνείς αλυσίδες παραγωγής τεχνολογίας. Η συμμετοχή αυτή, ωστόσο, επικεντρώνεται περισσότερο στον σχεδιασμό, στις εξειδικευμένες υπηρεσίες και στην ανάπτυξη τεχνογνωσίας, παρά στη μεγάλης κλίμακας παραγωγή μικροκυκλωμάτων.
Άλλωστε, η μεταποιητική δραστηριότητα στους ημιαγωγούς είναι ακόμα περιορισμένη, καθώς οι σχετικές δραστηριότητες απαιτούν σημαντικές επενδύσεις σε πάγιο εξοπλισμό και προηγμένες υποδομές.
Επομένως, παρά τη σχετικά μικρή παραγωγική του βάση, το εγχώριο οικοσύστημα δημιουργεί ήδη σημαντική οικονομική δραστηριότητα, ενώ διαθέτει περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης, εφόσον ενισχυθούν οι επενδύσεις, η τεχνολογική εξειδίκευση και οι διασυνδέσεις με την υπόλοιπη οικονομία.
Πέντε προτάσεις για την ενίσχυση της ελληνικής θέσης στην ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας
Η μελέτη καταλήγει σε πέντε κατευθύνσεις βιομηχανικής πολιτικής, με γνώμονα τις υφιστάμενες δυνατότητες, αλλά και τις αναδυόμενες προτεραιότητες της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Η πρώτη κατεύθυνση αφορά στην εδραίωση της Ελλάδας ως ευρωπαϊκού κόμβου σχεδιασμού μικροκυκλωμάτων. Η ήδη σημαντική παρουσία επιχειρήσεων σε δραστηριότητες σχεδιασμού και ανάπτυξης IP μπορεί να αποτελέσει τη βάση για μια στοχευμένη στρατηγική εξειδίκευσης, με έμφαση σε τεχνολογίες όπως τα αναλογικά και μικτά κυκλώματα και οι αρχιτεκτονικές RISC-V. Η αξιοποίηση της ευρωπαϊκής πλατφόρμας σχεδιασμού μπορεί να αμβλύνει τα εμπόδια εισόδου για τις μικρότερες επιχειρήσεις και νεοφυείς προσπάθειες.
Η δεύτερη κατεύθυνση αφορά στη μετάβαση από την ανταγωνιστικότητα κόστους σε παραγωγικές δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας. Η Ελλάδα διαθέτει συγκριτικό πλεονέκτημα στο κόστος εξειδικευμένης εργασίας, αλλά η μακροχρόνια ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να στηρίζεται σε αυτό. Η ανάπτυξη επιλεγμένων παραγωγικών δραστηριοτήτων, όπως η προηγμένη συσκευασία μικροκυκλωμάτων, η φωτονική και οι τεχνολογίες μετρήσεων, θα μπορούσε να ενισχύσει τόσο την παραγωγικότητα όσο και την εγχώρια δημιουργία αξίας.
Η τρίτη κατεύθυνση επικεντρώνεται στο ανθρώπινο δυναμικό και στον ρόλο του HCCC ως εθνικού μηχανισμού ανάπτυξης δεξιοτήτων. Η σύνδεση πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων και επιχειρήσεων, η ενίσχυση της εξειδικευμένης κατάρτισης και η προσέλκυση έμπειρων επιστημόνων αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για τη μεγέθυνση του οικοσυστήματος.
Η τέταρτη κατεύθυνση αφορά στη χρηματοδοτική βιωσιμότητα. Η ανάπτυξη ενός τεχνολογικά απαιτητικού κλάδου προϋποθέτει σταθερούς μηχανισμούς υποστήριξης, που δεν θα εξαρτώνται αποκλειστικά από μεμονωμένους κύκλους ευρωπαϊκής χρηματοδότησης. Στο πλαίσιο αυτό, προτάθηκαν η αξιοποίηση του ΠΔΕ, φορολογικά κίνητρα για Ε&Α και εργαλεία χρηματοδότησης επενδύσεων υψηλής τεχνολογικής έντασης.
Τέλος, η πέμπτη κατεύθυνση αφορά στη σύνδεση της στρατηγικής των ημιαγωγών με τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Η αναδυόμενη δυνατότητα παραγωγής γαλλίου στην Ελλάδα, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη εφαρμογών ηλεκτρονικών ισχύος και ημιαγωγών νιτριδίου του γαλλίου, δημιουργεί ένα δυνητικό πεδίο βιομηχανικής εξειδίκευσης που συνδέει τις εγχώριες παραγωγικές δυνατότητες με την ευρωπαϊκή επιδίωξη περιορισμού στρατηγικών εξαρτήσεων.
Από τα ευρήματα της μελέτης στο σχέδιο της Εθνικής Στρατηγικής
Το σχέδιο της Εθνικής Στρατηγικής οργανώνεται επίσης γύρω από πέντε βασικές προτεραιότητες. Αναλυτικότερα:
Η πρώτη αφορά στην επιλογή του σχεδιασμού μικροκυκλωμάτων ως βασικού πεδίου εθνικής εξειδίκευσης. Η μελέτη μας ανέδειξε ότι η εγχώρια δραστηριότητα συγκεντρώνεται ήδη σε σχεδιαστικές υπηρεσίες και στην ανάπτυξη πνευματικής ιδιοκτησίας, στοιχεία που συνιστούν υφιστάμενα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα.
Η Εθνική Στρατηγική ακολουθεί αυτή τη λογική, δίνοντας έμφαση στην πρόσβαση σε εργαλεία ηλεκτρονικού σχεδιασμού (EDA), σε ευρωπαϊκές τεχνολογικές υποδομές και σε πιλοτικές γραμμές παραγωγής.
Αντίστοιχα, η δεύτερη προτεραιότητα του σχεδίου, που αφορά στη σύνδεση έρευνας, καινοτομίας και παραγωγής, ανταποκρίνεται σε ένα κρίσιμο πρόβλημα που ανέδειξε η μελέτη: την ανάγκη η τεχνολογική γνώση και η εγχώρια ερευνητική δραστηριότητα να μεταφράζονται σε μεγαλύτερη παραγωγική αξία.
Η υποστήριξη της ανάπτυξης πρωτοτύπων, της μεταφοράς τεχνολογίας και της εμπορικής αξιοποίησης ερευνητικών αποτελεσμάτων μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για ουσιαστικότερη εγχώρια παρουσία σε περισσότερα στάδια της αλυσίδας αξίας.
Στο πεδίο του ανθρώπινου δυναμικού, η μελέτη κατέγραψε την υψηλή επιστημονική εξειδίκευση του κλάδου, αλλά και τις πιέσεις που δημιουργεί ο διεθνής ανταγωνισμός. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων και η αναγνώριση του HCCC ως κόμβου υποστήριξης των επιχειρήσεων συνδέονται με την πρότασή μας για τη δημιουργία σταθερού μηχανισμού εκπαίδευσης, κατάρτισης και συνεργασίας μεταξύ έρευνας και βιομηχανίας.
Η στρατηγική αναδεικνύει επίσης τη ζήτηση για εφαρμογές μικροηλεκτρονικής σε τομείς όπως η ενέργεια, η άμυνα, η ναυτιλία, η υγεία και η βιομηχανία. Η διάσταση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η ανάπτυξη του ελληνικού οικοσυστήματος δεν εξαρτάται μόνο από την εξαγωγή εξειδικευμένων υπηρεσιών, αλλά και από τη δημιουργία ισχυρότερων διασυνδέσεων με εγχώριους κλάδους που αξιοποιούν αυτές τις τεχνολογίες.
Η μελέτη έδειξε ότι οι διεθνείς συνεργασίες κυριαρχούν σήμερα στις σχέσεις των επιχειρήσεων, γεγονός που υπογραμμίζει τα περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης εγχώριων παραγωγικών και τεχνολογικών διασυνδέσεων.
Τέλος, η έμφαση της Εθνικής Στρατηγικής στις επενδύσεις και στις υποδομές ανταποκρίνεται στις διαρθρωτικές αδυναμίες που ανέδειξε η ανάλυσή μας. Η ανακοινωθείσα χρηματοδότηση του HCCC με 3,63 εκατ. ευρώ δημιουργεί μια αρχική υποδομή υποστήριξης του οικοσυστήματος, αλλά η επίτευξη των ευρύτερων στόχων της στρατηγικής θα απαιτήσει κινητοποίηση πρόσθετων δημόσιων και ιδιωτικών κεφαλαίων.
Υπάρχουν, βεβαίως, και πεδία στα οποία οι προτάσεις της μελέτης μπορούν να τροφοδοτήσουν περαιτέρω την εξειδίκευση του σχεδίου, όπως η ανάπτυξη επιλεγμένων δραστηριοτήτων προηγμένης παραγωγής και η ενσωμάτωση των κρίσιμων πρώτων υλών στη στρατηγική για τους ημιαγωγούς. Σε κάθε περίπτωση, η χάραξη βιομηχανικής πολιτικής είναι το πρώτο βήμα. Η επόμενη πρόκληση, όμως, είναι η εφαρμογή της.
Από τη στρατηγική στην εφαρμογή
Η έως σήμερα εμπειρία από «στρατηγικές» αναδεικνύει την πρόκληση της μετάβασης από τον στρατηγικό σχεδιασμό στην αποτελεσματική εφαρμογή. Δεν είναι η πρώτη φορά που διαμορφώνονται στρατηγικά κείμενα με στόχο τον παραγωγικό μετασχηματισμό, την ενίσχυση της καινοτομίας και την αναβάθμιση της ανταγωνιστικότητας.
Σε αρκετές, όμως, περιπτώσεις, παρά την πληρότητα των αρχικών προσεγγίσεων, η πραγματική πρόοδος στην υλοποίηση των προτεινόμενων παρεμβάσεων δεν αποτυπώνεται με την ίδια σαφήνεια. Συχνά απουσιάζουν η συστηματική παρακολούθηση, η δημόσια αποτίμηση των αποτελεσμάτων και η συνέχεια των παρεμβάσεων σε βάθος χρόνου.
Στην περίπτωση των ημιαγωγών, οι προκλήσεις αυτές είναι ακόμη μεγαλύτερες. Πρόκειται για έναν κλάδο με υψηλές τεχνολογικές απαιτήσεις, σημαντικές χρηματοδοτικές ανάγκες και μεγάλους χρονικούς ορίζοντες από την ερευνητική ανάπτυξη έως τη βιομηχανική αξιοποίηση.
Επομένως, η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής θα εξαρτηθεί από τη σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων, συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα, σταθερούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς και μετρήσιμους στόχους. Προϋποθέτει επίσης διαρκή συντονισμό μεταξύ δημόσιας διοίκησης, επιχειρήσεων, πανεπιστημίων και ερευνητικών φορέων, ώστε οι παρεμβάσεις να προσαρμόζονται στις πραγματικές τεχνολογικές και παραγωγικές ανάγκες.
Η διαμόρφωση μιας εθνικής στρατηγικής αποτελεί, επομένως, την αναγκαία αφετηρία. Η ουσιαστική της συμβολή στην ελληνική οικονομία θα κριθεί από το κατά πόσο οι διαπιστωμένες δυνατότητες του οικοσυστήματος θα μεταφραστούν σε επενδύσεις, νέες παραγωγικές δραστηριότητες και ισχυρότερη συμμετοχή της χώρας στις ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας.
Και κυρίως, από το κατά πόσο θα καταστεί δυνατή η μετάβαση από τη διατύπωση μιας συνεκτικής βιομηχανικής στρατηγικής στη διαρκή, συντονισμένη και αξιολογήσιμη εφαρμογή της.
Μια παρουσίαση της μελέτης είναι διαθέσιμη εδώ.
* Άγγελος Τσακανίκας, Καθηγητής Καινοτομίας και Επιχειρηματικότητας ΕΜΠ, Διευθυντής ΕΒΕΟ, Επικεφαλής Γραφείου Μεταφοράς Τεχνολογίας. Πέτρος Δήμας, Επίκουρος Καθηγητής (εκλεγμένος) Μεταφοράς Τεχνολογίας ΕΜΠ. Δρ. Δημήτρης Σταμόπουλος, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής ΕΒΕΟ-ΕΜΠ.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
