Η πλεονάζουσα ρευστότητα των τραπεζών, η χαμηλή κινητικότητα των καταθετών, η περιορισμένη αποταμιευτική δυνατότητα των νοικοκυριών και ο ανεπαρκής ανταγωνισμός στην τραπεζική αγορά αποτελούν τους βασικούς λόγους που κρατούν τα εγχώρια επιτόκια καταθέσεων καθηλωμένα κοντά στο μηδέν.
Αυτό προκύπτει από την τελική έκθεση της Επιτροπής Ανταγωνισμού, η οποία αναδεικνύει τους παράγοντες που επιτρέπουν στις τράπεζες να διατηρούν χαμηλές τις αποδόσεις για τους αποταμιευτές, ακόμη και σε περιόδους υψηλών επιτοκίων και αυξημένου κόστους δανεισμού.
Με τις τράπεζες να διαθέτουν άφθονη ρευστότητα και τους καταθέτες να εμφανίζονται απρόθυμοι ή οικονομικά αδύναμοι να αναζητήσουν καλύτερες αποδόσεις, η πίεση για αύξηση των επιτοκίων παραμένει περιορισμένη.
Την ίδια στιγμή, η υψηλή συγκέντρωση της αγοράς στις τέσσερις συστημικές τράπεζες περιορίζει περαιτέρω τα ανταγωνιστικά κίνητρα, διαμορφώνοντας ένα περιβάλλον στο οποίο οι καταθέσεις εξακολουθούν να αποφέρουν ελάχιστα οφέλη στους αποταμιευτές.
Η τελική έκθεση της Επιτροπής Ανταγωνισμού για την αγορά τραπεζικών καταθέσεων υπογραμμίζει πως, η πλεονάζουσα ρευστότητα των τραπεζών μειώνει τη ζήτηση για καταθέσεις και κατά συνέπεια επηρεάζει αρνητικά τα επιτόκια καταθέσεων, διότι δεν έχουν κίνητρο να προσφέρουν ανταγωνιστικά επιτόκια προκειμένου να συγκεντρώσουν επιπλέον καταθέσεις, αφού έχουν ήδη αρκετά κεφάλαια στα ταμεία τους.
Αντιστοίχως, οι τράπεζες με χαμηλότερη κεφαλαιακή επάρκεια είναι αυτές που προσφέρουν υψηλότερα επιτόκια καταθέσεων στην αγορά, προκειμένου να προσελκύσουν καταθέσεις, υπογραμμίζει η έκθεση.
Το ίδιο ισχύει και όταν η ρευστότητα που προσφέρει η κεντρική τράπεζα μιας χώρας, εν προκειμένω η Τράπεζα της Ελλάδος, προς τις εμπορικές τράπεζες είναι άφθονη, καθώς οι ανάγκες που έχουν οι τράπεζες για την άντληση πόρων μέσω καταθέσεων ή άλλων πηγών καλύπτονται ευκολότερα.
Πάντως, αξίζει να αναφερθεί πως αυτή η εικόνα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο, καθώς το επιτόκιο καταθέσεων μιας ημέρας διαμορφώθηκε τον Σεπτέμβριο στο 0,68% στην Ευρωζώνη, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΚΤ, με την Ελλάδα να τοποθετείται στο 0,24%. Αν και το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά χαμηλότερο του ευρωπαϊκού μέσου όρου, εντούτοις όλες οι χώρες βρίσκονται κάτω από το 1%, εκτός από το Λουξεμβούργο και την Ολλανδία.
Γιατί οι τράπεζες δεν έχουν ανάγκη τις καταθέσεις
Το ελληνικό τραπεζικό σύστημα χαρακτηρίζεται από υψηλούς δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας και ακόμη πιο ενισχυμένο λόγο δανείων προς καταθέσεις (Loan-to-Deposit Ratio), περιορίζοντας σημαντικά τα κίνητρα για αύξηση των επιτοκίων με σκοπό την προσέλκυση νέων καταθέσεων.
Όπως αναφέρεται στην έκθεση της Επιτροπής Ανταγωνισμού, η οποία καλύπτει το διάστημα από το 2019 έως τις αρχές του 2025, ο λόγος δανείων προς καταθέσεις από το 133% το 2015 υποχώρησε περίπου στο 60% το 2024, δηλαδή για κάθε 100 ευρώ καταθέσεων αντιστοιχούν πλέον περίπου 60 ευρώ δανείων, γεγονός που αποτυπώνει την άνετη ρευστότητα των ελληνικών τραπεζών.
Επιπλέον, οι καταθέσεις αυξήθηκαν κατά περίπου 70 δισ. ευρώ την περίοδο 2018-2024, υποβοηθούμενες από τη βελτίωση της οικονομίας και την επιστροφή καταθέσεων στο τραπεζικό σύστημα. Ακόμη, η περιορισμένη ζήτηση για νέα δάνεια, η μείωση των υπολοίπων μη εξυπηρετούμενων δανείων και η ρευστότητα που διοχετεύθηκε στο σύστημα τα προηγούμενα χρόνια, μέσω των παρεμβάσεων της ΕΚΤ, συνέβαλαν σε αυτήν την εξέλιξη.
Η εικόνα αποτυπώνεται καλύτερα στην κεφαλαιακή επάρκεια των ελληνικών τραπεζών σε επίπεδο Ομίλων, η οποία καθ’ όλη την εξεταζόμενη περίοδο παραμένει σαφώς υψηλότερη από τα ελάχιστα εποπτικά όρια, ενώ από το 2022 ξεκίνησε να ακολουθεί ανοδική πορεία.
Συγκεκριμένα, το 2022 η κεφαλαιακή επάρκεια των τραπεζών κατέγραψε σημαντική άνοδο, με τον δείκτη CET1 να αυξάνεται σε 14,5% έναντι 13,6% το 2021 και το δείκτη TCR σε 17,5% έναντι 16,2% το 2021.
Η τάση αυτή ενισχύθηκε περαιτέρω τα επόμενα χρόνια: το 2023 ο δείκτης CET1 αυξήθηκε σε 15,5% και ο TCR σε 18,7% και το 2024 ο δείκτης CET1 διαμορφώθηκε σε 15,9% και ο TCR σε 19,7%, πετυχαίνοντας σύγκλιση με τον μέσο όρο στην ΕΕ, που ανερχόταν σε 15,9% και 20,0% αντίστοιχα.
Παρόλο που οι παραπάνω δείκτες αφορούν τις τέσσερις συστημικές τράπεζες, η Επιτροπή Ανταγωνισμού υπογραμμίζει στην έκθεσή της πως αντίστοιχη βελτίωση παρουσιάζουν και οι μη συστημικές τράπεζες.
Η θετική αυτή εικόνα για τις τράπεζες επηρεάζει αρνητικά τα επιτόκια καταθέσεων, διότι όταν οι τράπεζες έχουν επαρκή κεφάλαια δεν έχουν κίνητρο να προσφέρουν ανταγωνιστικά επιτόκια προκειμένου να συγκεντρώσουν επιπλέον καταθέσεις.
Πού οφείλεται η χαμηλή κινητικότητα των καταθετών
Ένας ακόμη παράγοντας που περιορίζει τα κίνητρα των τραπεζών για παροχή πιο ανταγωνιστικών αποδόσεων στις καταθέσεις είναι η χαμηλή κινητικότητα των ίδιων των καταθετών, η οποία με τη σειρά της οφείλεται στην περιορισμένη διάθεση να αναζητήσουν καλύτερους όρους σε ανταγωνιστικά ιδρύματα, αλλά και στην έλλειψη κεφαλαίων.
Η έρευνα της Επιτροπής δείχνει ότι το 80% των ιδιωτών και το 84% των επιχειρήσεων δεν αναζήτησαν πληροφορίες για τη μεταφορά των καταθέσεών τους σε άλλη τράπεζα τα τελευταία δύο χρόνια. Η τάση αυτή αποδίδεται στην ικανοποίησή τους από την υφιστάμενη τράπεζα και στην προτίμηση διατήρησης μιας βασικής τραπεζικής σχέσης, αλλά και στην στην αντίληψη ότι οι τράπεζες δεν παρουσιάζουν ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους.
Ουσιαστικά, οι καταναλωτές θεωρούν πως το οικονομικό όφελος από την αλλαγή τράπεζας δεν είναι αρκετά μεγάλο ώστε να δικαιολογεί τη διαδικασία και προτιμούν να διατηρήσουν την υφιστάμενη τράπεζα, με την οποία ενδεχομένως να έχουν αναπτύξει και μια πιο βαθιά σχέση.
Επιπλέον, η έλλειψη επαρκών κεφαλαίων δεν επιτρέπει στους καταναλωτές να αναζητήσουν καλύτερες αποδόσεις σε μια προθεσμιακή κατάθεση, αφήνοντάς τα κεφάλαιά τους καθηλωμένα σε λογαριασμούς όψεως, οι οποίοι κατά κανόνα σχεδόν μηδενικές αποδόσεις.
Ενδεικτικά, στο τέλος του 2024, το 74,2% των καταθέσεων των νοικοκυριών και το 75,2% των καταθέσεων των επιχειρήσεων βρισκόταν σε λογαριασμούς πρώτης ζήτησης, ενώ μόλις περίπου το ένα τέταρτο είχε τοποθετηθεί σε προθεσμιακές καταθέσεις.
Ακριβώς επειδή τα περισσότερα ελληνικά νοικοκυριά δεν έχουν αρκετά χρήματα στην άκρη για να τα «κλειδώσουν» σε προϊόντα με υψηλές αποδόσεις, το ενδιαφέρον της αγοράς παραμένει σχετικά χαμηλό, επομένως δεν υπάρχει λόγος για τις τράπεζες να προσφέρουν ανταγωνιστικές επιλογές τιμολόγησης.
Οι αποταμιευτές στρέφονται στις επενδύσεις
Παράλληλα, η αγορά των καταθέσεων ανταγωνίζεται και τις επενδυτικές λύσεις που προσφέρουν δυνητικά υψηλότερες αποδόσεις, με το αντίστοιχο ρίσκο.
Από το 2019 οι τράπεζες έχουν διευρύνει τη διάθεση αμοιβαίων κεφαλαίων, ομολόγων, εντόκων γραμματίων, μετοχών και σύνθετων επενδυτικών προϊόντων, ενώ έχουν αναπτυχθεί και λύσεις που συνδυάζουν προθεσμιακή κατάθεση με επένδυση σε αμοιβαίο κεφάλαιο.
Η έκθεση καταγράφει ότι οι καθαρές τοποθετήσεις ιδιωτών σε έντοκα γραμμάτια και μερίδια επενδυτικών κεφαλαίων ανήλθαν περίπου στα 9 δισ. ευρώ το 2024.
Το μέγεθος αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 23%-24% των προθεσμιακών καταθέσεων των νοικοκυριών στο τέλος του ίδιου έτους. Δεν μπορεί, ωστόσο, να θεωρηθεί ότι το σύνολο των κεφαλαίων αυτών προήλθε από εκροές προθεσμιακών καταθέσεων, καθώς το 2024 αυξήθηκαν τόσο οι καταθέσεις όψεως όσο και οι προθεσμιακές.
Η έκθεση καταγράφει επίσης διαφορετικές προσεγγίσεις των τραπεζών ως προς την προώθηση επενδυτικών προϊόντων. Ορισμένες αναγνωρίζουν ότι η διάθεση προϊόντων όπως τα αμοιβαία κεφάλαια μπορεί να αποτελεί τρόπο αξιοποίησης της πλεονάζουσας ρευστότητας των πελατών, με δυνητικά καλύτερες αποδόσεις για τους ίδιους και υψηλότερα έσοδα από προμήθειες για τις τράπεζες, ενώ άλλες απορρίπτουν την άποψη ότι υπάρχει συστηματική κατεύθυνση των καταθετών προς επενδύσεις με στόχο να αποφευχθεί η αύξηση των επιτοκίων καταθέσεων.
Ενισχύεται ο ανταγωνισμός στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα
Στο τέλος του 2024, οι τέσσερις συστημικές τράπεζες συγκέντρωναν το 94,07% των συνολικών καταθέσεων, διατηρώντας την κυρίαρχη θέση τους στην αγορά, με την Επιτροπή Ανταγωνισμού να χαρακτηρίζει τον ελληνικό τραπεζικό κλάδο ως αγορά με χαρακτηριστικά στενού ολιγοπωλίου, επισημαίνοντας ότι η περιορισμένη παρουσία ανταγωνιστών μπορεί να μειώνει την πίεση για καλύτερες αποδόσεις προς τους καταθέτες.
Έκτοτε, ωστόσο, η αγορά εμφανίζει ενδείξεις κινητικότητας: η δημιουργία της CrediaBank, μετά την απορρόφηση της Παγκρήτιας από την Attica Bank, η ενίσχυση της παρουσίας της Optima Bank και οι κινήσεις νέων ψηφιακών σχημάτων, όπως η Snappi, δημιουργούν προοπτικές για μεγαλύτερη ποικιλία επιλογών. Παράλληλα, η Viva Bank έχει ανακοινώσει την είσοδό της στην αγορά επιχειρηματικών καταθέσεων με ανταγωνιστικό επιτόκιο.
Πράγματι, οι μικρότερες τράπεζες παρατηρείται πως προσφέρουν πολύ πιο ανταγωνιστικές αποδόσεις στην αγορά, με επιτόκια καταθέσεων που ξεπερνούν το 2%.
Την εικόνα περί ανταγωνιστικότητας στον τραπεζικό κλάδο έχει σκιαγραφίσει στο παρελθόν ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, αναφέροντας πως μόνο μέσω της αύξησης του ανταγωνισμού θα επιτευχθούν με μόνιμο και υγιή τρόπο τα χαμηλότερα spreads, μειωμένες χρεώσεις και καλύτερες υπηρεσίες από τις τράπεζες.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
